Appears in 8 contracts

Sources: End User Agreement, End User Agreement, End User Agreement

Appears in 2 contracts

Sources: End User Agreement, End User Agreement

Appears in 2 contracts

Sources: End User Agreement, End User Agreement

Appears in 1 contract

End User Agreement. This publication is distributed under the terms of Article 25fa of the Dutch Copyright Act (Auteurswet) with explicit consent by the author. Dutch law entitles the maker of a short scientific work funded either wholly or partially by Dutch public funds to make that work publicly available for no consideration following a reasonable period of time after the work was first published, provided that clear reference is made to the source of the first publication of the work. This publication is distributed under The Association of Universities in the Netherlands (VSNU) ‘Article 25fa implementation’ pilot project. In this pilot research outputs of researchers employed by Dutch Universities that comply with the legal requirements of Article 25fa of the Dutch Copyright Act are distributed online and free of cost or other barriers in institutional repositories. Research outputs are distributed six months after their first online publication in the original published version and with proper attribution to the source of the original publication. You are permitted to download and use the publication for personal purposes. All rights remain with the author(s) and/or copyrights owner(s) of this work. Any use of the publication other than authorised under this licence or copyright law is prohibited. If you believe that digital publication of certain material infringes any of your rights or (privacy) interests, please let the Library know, stating your reasons. In case of a legitimate complaint, the Library will make the material inaccessible and/or remove it from the website. Please contact the Library through email: ▇▇▇▇▇▇▇▇▇@▇▇▇.▇▇.▇▇, or send a letter to: University Library Radboud University Copyright Information Point PO Box 9100 6500 HA Nijmegen You will be contacted as soon as possible. Rijke teksten en het literatuuronderwijs ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ –wat slingert dit rijtuig, hè. –nou. –▇▇ ▇▇▇ merken dat het het laatste is. –ja. –ja, d’r zit niks meer ▇▇▇▇▇▇, hè. Ongetwijfeld vinden de meeste mensen het bovenstaande gesprekje nogal oppervlakkig. De ene persoon zegt tamelijk nietszeggende dingen over een slingerend treinstel, de ander doet niet ▇▇▇▇ ▇▇▇ instemmen. Het lijkt om een obligate conversatie in de trein te gaan, waarbij twee onbekenden bij elkaar zitten en niet verder ▇▇▇▇▇ ▇▇▇ plichtmatig contact. Over zo’n dialoogje valt op het eerste gezicht slechts weinig te zeggen. Toch is dit niet zomaar een treingesprekje. Sterker nog: het betreft een gedicht van ▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇-▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ (1929-2018), dat in 1964 verscheen in zijn debuutbundel Verzamelde gedichten. Meer specifiek gaat het om het slotgedicht van de cyclus ‘September in de trein’, die geheel uit dit soort dialogen bestaat. ▇▇▇▇▇▇▇ lijkt als nuchtere observator – zelf sprak hij van ▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ als ‘koel zakelijk oog’ (▇▇▇▇▇▇▇ 1964) – conversaties in coupés te noteren en presenteert ze vervolgens als poëzie. De tekst over het slingerende rijtuig hierboven heeft daardoor veel weg van een zogenaamde ready made, een kunstvorm waarbij iets zeer alledaags uit zijn gebruikelijke context wordt gehaald en als kunst wordt gepresenteerd. Bijzonder aan ‘–wat slingert dit rijtuig, hè’ is dat het uitgerekend het laatste gedicht in ▇▇▇▇▇▇▇’s cyclus betreft. Dat heeft ontegenzeggelijk iets iconisch: zoals ▇▇ ▇▇▇▇ treinstel meer ▇▇▇▇▇▇ het slingerende rijtuig zit, zo vormt dit gedicht ook het sluitstuk van de cyclus ‘September in de trein’. Wanneer we het oppervlakkige gesprekje als gedicht lezen, ontstaat er kortom een verschuiving in de betekenis ▇▇▇▇▇. Door de positie in de cyclus krijgt de zin ‘d’r zit niks meer ▇▇▇▇▇▇, hè’ een andere status: het gesprekje lijkt niet ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ over de trein te gaan, maar ook over de poëzie waarvan het ▇▇▇▇ uitmaakt. Voor sommige lezers zal de tekst daarnaast iets melancholisch krijgen, vooral als ze de gedichten ervóór hebben gelezen. Daarin staan bijvoorbeeld ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ‘wat is het stil, hè’ en ‘niemand is meer met vakantie’. Het ▇▇▇▇▇ ▇▇ niet met zoveel woorden, maar in zulke uitingen klinkt toch ook een zeker doodsbesef mee. Het gedicht van ▇▇▇▇▇▇▇ laat bij uitstek zien dat de context waarin we een tekst lezen en de ingangen die we tot een tekst kiezen heel bepalend zijn voor wat een tekst mogelijkerwijs betekent. Dat is een belangrijke constatering in het licht van een belangrijk concept in het hedendaagse taalonderwijs, namelijk ‘rijke teksten’. In de voorstellen van ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇, gericht op de actualisatie van het curriculum van het Nederlandse voortgezet onderwijs, vormen rijke teksten een cruciaal ankerpunt van het toekomstige talenonderwijs. De adviseurs voor het leergebied Nederlands omschrijven rijke teksten als ‘essentieel voor de taal- en denkontwikkeling van leerlingen’ (zie: ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇, Leergebied Nederlands, Bouwsteen 1.1) en stellen twee kenmerken van zulke teksten op de voorgrond: ze hebben (1) een ‘rijke inhoud’ en (2) een ‘goede taalkwaliteit’. Belangrijk is ook dat het zowel om literaire als niet-literaire teksten kan gaan. Zo kan een ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ‘rijke tekst’ vallen, maar het kan evengoed om een vergaderstuk tijdens een aandeelhoudersvergadering gaan. De kwalificaties ‘rijke inhoud’ en ‘goede taalkwaliteit’ vragen om een nadere toelichting. Volgens ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇ kunnen we spreken van een ‘rijke inhoud’, als de tekst aanzet tot denken, de verbeelding van ▇▇ ▇▇▇▇▇ wordt geprikkeld en de tekst mogelijkheden oproept om er vanuit verschillende perspectieven over te discussiëren. In het geval van literaire teksten komt daar nog bij dat er meerdere interpretaties mogelijk zijn en lezers kunnen opgaan in een andere wereld ▇▇▇ de hunne. Aan de eis van een ‘goede taalkwaliteit’ wordt voldaan, als de tekst origineel van vorm is, het taalgebruik gevarieerd is, er onbekende en laagfrequente woorden in voorkomen (bezien vanuit de taalontwikkeling van de leerling), en ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ is van abstract en figuurlijk taalgebruik. Literaire teksten moeten daarnaast een variatie in taalregisters en stijlen laten zien, alsof wisselingen in chronologie en perspectief, en ze moeten ‘gelaagd’ zijn – wat ik eerder een kwestie ▇▇▇ ‘▇▇▇▇▇ inhoud’ ▇▇▇ ▇▇▇ ‘▇▇▇▇▇ taalkwaliteit’ vind, maar vanzelfsprekend is er een wisselwerking tussen die twee. Als we vanuit die uiteenlopende kenmerken ▇▇▇ ‘▇▇▇▇▇ teksten’ nog eens naar het gedicht van ▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇, zullen we moeten vaststellen dat deze tekst niet automatisch aan alle drempelvoorwaarden van ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇ voldoet. Zonder de context van de poëziebundel zal haast niemand vinden dat dit een tekst is die aanzet tot denken, maar met een literaire leeshouding ▇▇▇ ▇▇ niet alle kenmerken van een rijke inhoud ‘afvinken’. Gaan we bijvoorbeeld op in een andere wereld ▇▇▇ de onze? Misschien als we nog nooit in een trein hebben gezeten, maar dat zal toch niet voor het merendeel van ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇. Vooral de taalkwaliteit biedt intussen voer voor discussie: er is geen variatie in taalregisters, laagfrequente woorden komen er niet in voor (hoewel middelbare scholieren vast niet dagelijks het woord ‘rijtuig’ tegenkomen) en gevarieerd ▇▇▇ ▇▇ het taalgebruik moeilijk noemen. Toch zal geen neerlandicus ontkennen dat ▇▇▇▇▇▇▇’s gedicht een ‘rijke tekst’ is waar je vanuit meerdere perspectieven kunt kijken. De vraag wat literaire teksten nu specifiek ‘rijk’ maakt, laat zich kortom niet zo eenvoudig beantwoorden, ook niet met de uitgangspunten van ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇ bij de hand. Een van de redenen waarom deze kwestie zo lastig is, is omdat ▇▇ ▇▇▇▇▇ de vraag ‘Wat maakt literaire teksten rijk?’ een andere hamvraag schuil gaat, namelijk: ‘Wat maakt teksten literair?’ Complex aan de voorstellen van ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇ is dat een bredere reflectie op dat begrip ‘literair’ ontbreekt, en dat de suggestie wordt gewekt dat een literaire tekst niet per definitie ook een rijke tekst is. Zo stellen de ontwikkelaars voor het leergebied Nederlands: ‘Rijke literaire teksten bevatten wisselingen in vertelperspectief en chronologie.’ Met zo’n zin impliceren ze dat er ook niet-rijke literaire teksten bestaan, waarin zulke wisselingen afwezig zijn. We ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇ bijvoorbeeld aan het gedicht van ▇▇▇▇▇▇▇ denken (of aan poëzie in het algemeen, want daarin ontbreekt doorgaans een ‘vertelperspectief’), maar ook aan ▇▇▇ ▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ en romans uit de Nederlandse literatuur waarin vanuit één perspectief een chronologisch geordend verhaal wordt verteld. In de literatuurwetenschap ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ modo twee typen definities van het begrip ‘literatuur’ onderscheiden (zie ook Rock, ▇▇▇▇▇▇▇▇ & Essink, 2013). Het ene type zijn de essentialistische definities, die veronderstellen dat literaire teksten intrinsieke eigenschappen hebben die hen afgrenzen van niet-literaire teksten. Het andere type zijn functionalistische definities, waarin de literatuur wordt gezien als verzamelnaam voor alles wat in een bepaalde historische en geografische context literatuur wordt genoemd. In de context van het onderwijs, met name in lesboeken, domineren over het algemeen de essentialistische definities (vgl. Dera, 2020). Sinds het modernisme in de eerste helft van de twintigste eeuw zijn intrede deed in de literatuur, ▇▇▇▇▇▇ zulke essentialistische definities over het algemeen gekenmerkt door een aantal terugkerende ideeën over literatuur. In tegenstelling tot bijvoorbeeld ‘lectuur’ zou ‘literatuur’ te herkennen zijn aan gelaagdheid, ambiguïteit, kunstzinnig taalgebruik en originaliteit in vorm en ideeënwereld. Frappant genoeg doen zulke ideeën over literatuur als complexe en diepgaande vorm van taalkunst ▇▇▇▇▇ denken aan ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ waarop in ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇ over ‘rijke teksten’ wordt geschreven. De essentialistische kenmerken van literatuur die hierboven beschreven zijn, zijn alle vier te koppelen aan specifieke kenmerken ▇▇▇ ‘▇▇▇▇▇ teksten’ binnen het leergebied Nederlands. Tabel 1 maakt dit zichtbaar: Gelaagdheid ‘Er is sprake van gelaagdheid’ Ambiguïteit ‘Er zijn meerdere interpretaties mogelijk’ Kunstzinnig taalgebruik ‘Er is variatie in taalregisters en stijlen’ Originaliteit in vorm en ideeënwereld ‘De tekst is origineel qua vorm en inhoud’ Tabel 1: Overlap tussen essentialistische kenmerken van literatuur en kenmerken ▇▇▇ ‘▇▇▇▇▇ teksten’ ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ waarop binnen ▇▇▇▇▇▇▇▇▇▇.▇▇ over de rijkheid van teksten wordt gedacht, vertoont dus duidelijke parallellen met de wijze waarop literariteit wordt gedefinieerd binnen essentialistische opvattingen over literatuur. De functionalistische definities van literatuur kunnen we echter niet zomaar links laten liggen. Het gedicht van ▇▇▇▇▇▇▇ laat ▇▇▇▇ waarom. Als we die tekst ‘gewoon’ zien als een correspondentie tussen twee reizigers in de trein, is ▇▇ ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ van gelaagdheid of ambiguïteit. Als we echter – daartoe aangezet door ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ waarop de tekst uitgegeven is, namelijk in een poëziebundel bij een gerenommeerde uitgeverij – de leeshouding aannemen die hoort bij poëzie, zien we opeens wél een laag in die tekst, en gaan de connotaties van de woordgroep ‘het laatste’ een rol spelen. Het gedicht van ▇▇▇▇▇▇▇ wordt kortom rijk door de bril die wij als lezers opzetten. Of anders geformuleerd: de rijkheid van de tekst zit niet zozeer in de tekst zelf, maar in ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ waarop ▇▇ ▇▇▇▇▇ met die tekst omgaat. Als we dus vanuit een functionalistisch perspectief naar rijke teksten kijken, ▇▇▇ moeten we vaststellen dat een tekst rijk is, als we dat onderling besluiten. Concreet nemen we dat besluit, als de tekst rijk wordt door de leeshouding die we bij een tekst aannemen. De vraag ‘Wat maakt literaire teksten rijk?’ ▇▇▇ ▇▇ in die zin niet klakkeloos beantwoorden door op een rijtje kenmerken ▇▇▇ ‘▇▇▇▇▇ teksten’ te wijzen. De crux zit hem eerder in de leeshouding die je aanneemt en in de vragen die je aan een tekst stelt. Dat is een heel belangrijke constatering voor het voortgezet onderwijs, waarin – met name in de bovenbouw havo en vwo – in secties Nederlands veelvuldig wordt gediscussieerd over de vraag of bepaalde boeken ‘geschikt’ zijn voor het literatuuronderwijs. We weten uit onderzoek dat leerlingen bepaalde groepen boeken, zoals jeugdboeken en thrillers, gemiddeld ▇▇▇▇▇ waarderen ▇▇▇ literaire romans voor volwassenen (zie Dera, 2019), maar worstelen met de plaats die zulke boeken in het onderwijs zouden kunnen innemen. Neem een tekst als ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇: Een onvervulde droom (2020) van ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇: mag die op ‘de lijst’? Geredeneerd vanuit een essentialistische definitie van literatuur mag dat op het eerste gezicht niet: dit non-fictieboek is weinig gelaagd, is niet ambigu, is afgezien van een enkele metafoor rechttoe-rechtaan geschreven en is (ook binnen het genre van de sportbiografie) niet origineel qua vorm en ideeënwereld. Toch bepaalt ook hier de bril die een leerling opzet hoe rijk de leeservaring is. ▇▇▇▇ beeld van de Marokkaanse cultuur wordt er bijvoorbeeld in deze tekst gemedieerd, en met wat voor woorden geeft ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ vorm aan? Wanneer ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇ voor een verhalende stijl, wanneer is hij meer journalistiek, en ▇▇▇▇ effect heeft dat? Hoe gelaagd is het beeld van mannelijkheid in deze tekst, en ▇▇▇▇▇ rol speelt ▇▇▇▇▇ daarin – ▇▇▇▇▇’▇ ▇▇▇▇▇▇? Het zijn allemaal vragen die leerlingen uitdagen om een abstracter perspectief op de tekst in te nemen – bij uitstek zaken die je verwacht in de bovenbouw havo en vwo. Ook bij teksten die onder literatuurdocenten ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇ discussie verheven zijn, is ‘rijkheid’ intussen niet los te zien van de benadering die de ▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇. Een mooie illustratie daarvan is de roman Confrontaties (2020) van ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇. De literaire status van deze recente roman is onbetwist, vanwege een nominatie voor de Libris Literatuurprijs en de winst van de Hebban Debuutprijs. De roman gaat over ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇, die in een jeugddetentiecentrum is terechtgekomen nadat ze een oog heeft uitgestoken bij een schoolgenoot die haar systematisch vernederde ▇▇ ▇▇▇▇ zwarte huidskleur. Via Salomés verhaal reflecteert ▇▇▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ op het thema ‘identiteit’, ook in relatie tot institutioneel racisme. Een belangrijke bijrol is daarbij weggelegd voor jeugdtherapeut Frits, voor ▇▇▇▇▇▇ bekend als deelnemer aan een televisieprogramma dat heel ▇▇▇▇▇ doet denken aan het SBS6-programma Groeten uit de rimboe dat begin jaren 2000 werd uitgezonden. ▇▇▇▇▇▇ heeft ▇▇ ▇▇▇▇▇ moeite mee dat ze uitgerekend met deze man gesprekken moet voeren over haar gedachtewereld: hoe ▇▇▇ ▇▇ veilig spreken over haar ervaringen met racisme met een man die zich leende voor een programma vol komisch bedoelde uitvergrotingen van het primitivisme in Afrikaanse gemeenschappen? Het onbegrip tussen ▇▇▇▇▇▇ en ▇▇▇▇▇ wordt scherp duidelijk als die laatste zelf op zijn deelname aan het programma reflecteert. Tekenend is de dialoog waarin Frits de montage van het programma ‘flauw’ noemt: ‘Ik moet wel zeggen dat ze het een beetje flauw hebben gemonteerd.’ ‘Ik ook,’ zeg ik. ‘Niet echt een vriendelijke afspiegeling.’ ‘Dat vind ik fijn om ▇▇ ▇▇▇▇▇,’ zegt hij en hij lacht, ▇▇▇▇▇, gele tanden. (Atangana Bekono, 2020: 83) We zouden hier kunnen spreken van een ‘rijke’ passage, omdat de zin ‘Niet echt een vriendelijke afspiegeling’ hier tot miscommunicatie leidt. ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇▇ dat de afspiegeling van de Afrikaanse mensen niet vriendelijk is; ▇▇▇▇▇ spreekt over de afspiegeling van zichzelf. Het is aan de ▇▇▇▇▇ ▇▇ die dubbelzinnigheid op ▇▇ ▇▇▇▇▇▇, wat de passage een zekere gelaagdheid geeft. In de roman wordt het misverstand echter niet opgehelderd, want als ▇▇▇▇▇▇ ▇▇▇ uitleggen wat ze met haar opmerking bedoelde, vliegt met een klap een mus tegen het raam: Hij dondert op ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ buiten en begint daar te stuiptrekken. Frits kijkt er ook naar. Hij kijkt onderzoekend. Ik vraag me af of Frits het soort persoon is dat als hij in het park loopt een musje dat dood ligt te gaan, zal laten liggen. Dat hij zal denken dat dat nu eenmaal zo gaat in de natuur. Misschien trapt hij het dood. Het musje kwettert kort en ▇▇▇ is het stil. Zijn bekje staat raar, zijn vleugels bewegen niet. Ik hoop dat hij dood is, niet verlamd en stilletjes ligt te creperen en wij dat niet aan hem kunnen zien. (Atangana Bekono, 2020: 83) De dode mus schort hier een cruciaal moment in het gesprek op. Het wezenlijke spanningsveld tussen ▇▇▇▇▇’ zelfbeeld en ▇▇ ▇▇▇▇▇▇ waarop ▇▇▇▇▇▇ hem ziet, blijft bestaan nu de twee in hun gesprek door het ▇▇▇▇ ▇▇▇▇▇▇ opgeschrikt. Voor sommigen is dat misschien al ‘rijk’ genoeg, maar met de juiste invalshoek kunnen we di

Appears in 1 contract

Sources: End User Agreement

Appears in 1 contract

Sources: End User Agreement

Appears in 1 contract

Sources: End User Agreement

Appears in 1 contract

Sources: End User Agreement

Appears in 1 contract

Sources: End User Agreement

Appears in 1 contract

Sources: End User Agreement